Skaczące ziarna piasku mogą tłumaczyć globalne burze pyłowe na Marsie

Skaczące ziarna piasku mogą tłumaczyć globalne burze pyłowe na Marsie

18 listopada 2026 Wyłączono przez

Co trzy–cztery lata na Marsie wybucha burza pyłowa tak wielka, że spowija całą planetę i zasłania światło Słońca. Naukowcy z Uniwersytetu w Aarhus i ich niemiecki współpracownik twierdzą, że znaleźli wyjaśnienie: kluczowa jest proporcja między piaskiem a pyłem na powierzchni.

Piasek jako młotek, pył jako ładunek

Na Ziemi burze pyłowe mają zasięg regionalny. Na Marsie potrafią objąć całą kulę. Dlaczego, badacze nie umieli dotąd jasno wyjaśnić, choć mechanizm powstawania takich burz jest w dużej mierze podobny do ziemskiego.

Za ziarna piasku uznaje się cząstki o średnicy od 0,06 do 2 mm, a pył to cząstki mniejsze niż 0,05 mm. Wiatr toczy i podrzuca ziarna piasku, a te przy upadku uderzają w grunt jak miniaturowe młotki. Uderzenia wybijają związany z podłożem pył, który unosi się w górę, do troposfery. Pierwszy proces nazywa się saltacją, drugi – zawieszeniem. Piasek zwykle przemieszcza się zaledwie o kilka metrów, a pył może pokonywać całe kontynenty – podobnie jak pył znad Sahary, który osiada czasem w Danii.

Według Jonathana Merrisona z Aarhus wszystko zależy od równowagi: gdy jest zbyt dużo piasku, cząstki są za ciężkie i nie unoszą się wysoko, a bez piasku wiatr nie jest w stanie oderwać pyłu od podłoża.

Nowy model i laboratorium w Aarhus

Merrison kieruje jednym z kilku na świecie laboratoriów, w których da się odtworzyć marsjańskie warunki. W dwóch komorach pod budynkami uniwersytetu zespół od ponad 25 lat symuluje klimat Marsa, wdmuchując powietrze przez piasek i pył, by ustalić prędkości wiatru i proporcje potrzebne do wzbudzenia burzy. Na tych eksperymentach opiera się wiele obecnych modeli klimatu Marsa, ale żaden nie tłumaczył burz globalnych.

Przełom przyszedł dzięki wiadomości od niemieckiego badacza Demetriusa Ramette’a, który zapytał o niepublikowane wcześniej pomiary. Po ich otrzymaniu zbudował model uwzględniający stosunek piasku do pyłu. W symulacjach burze obejmujące całą planetę pojawiają się wtedy samoistnie. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Geophysical Research Letters”.

Po co prognoza pogody dla Marsa

Zdaniem Merrisona lepsze przewidywanie burz ma realne znaczenie dla misji. Część łazików i instrumentów korzysta z energii słonecznej, a pokryte pyłem przestają działać. W czerwcu 2018 roku burza w ciągu kilku tygodni objęła całą planetę i opadła dopiero w październiku; łazik Opportunity NASA jej nie przetrwał. Przy wcześniejszym ostrzeżeniu łaziki można by skierować w osłonięte miejsca albo zabezpieczyć wrażliwe elementy.

Dla ewentualnych przyszłych osadników prognozy byłyby jeszcze ważniejsze. Jak mówi Merrison: „Jeśli ludzie mają żyć na Marsie, wiarygodne prognozy pogody są absolutnie niezbędne.”

Co to oznacza dla Europy

Dla czytelnika w Polsce to przede wszystkim ciekawostka naukowa, ale pośrednio także element szerszego obrazu eksploracji kosmosu. Badania nad Marsem prowadzą też europejskie ośrodki, a Dania jest członkiem Europejskiej Agencji Kosmicznej, tak jak Polska. Nowy model nie zmienia więc niczego w codziennym życiu, lecz może poprawić planowanie przyszłych misji, w których uczestniczą także europejskie instytucje.

Merrison zwraca przy tym uwagę na mniej optymistyczną stronę sprawy: zainteresowanie Marsem słabnie, bo obecnie priorytetem są powroty na Księżyc i budowa stałej bazy, w której wyścigu uczestniczą USA, Chiny i Indie. Według niego anulowano już misję mającą sprowadzić na Ziemię próbki zebrane przez łazik Perseverance, a zdobycie funduszy na badania Marsa jest coraz trudniejsze. Jego zdaniem Mars jest naukowo ciekawszy, bo – w przeciwieństwie do Księżyca – ma klimat i aktywność geologiczną, a jest bardziej podobny do Ziemi.

Źródło: Phys.org – „Bouncing sand grains may explain planet-wide dust storms on Mars”